Professor Məhərrəm Qasımlı mənə bir kitab təqdim etdi və soruşdu ki, sən heç aşıq haqqında roman görmüsən, oxumusan...?!
Həmən düşünürəm ki, “Koroğlu”, “Şah İsmayıl”, “Qurbani”, “Əsli və Kərəm”, “Qaçaq Nəbi”, “Qaçaq Kərəm” və s.və i. dastanlar əslində elə aşıqların özləri haqqında düzüb-qoşduqları aşıq romanlarıdır. Hələ böyük ozanımız Dədə Qorqudun düzüb qoşduqları bir ayrı...
Tahir Həsənli isə “Haqdan yanan çıraq” adlı romanında bilavasitə Xaltanlı Tağının həyatını romanlaşdırıb, yəni öz çapında bir ilkə imza atıb.
Xaltanlı Tağı – yəni aşıq Tağı XVIII əsrin sonu, XIX əsrin ortalarında Quba və Şamaxı şəhərləri arasında yerləşən Xaltan kəndində doğulub, Şirvan bölgəsində fəaliyyət göstərmiş bir el sənətkarıdır. Romanda aşıq Tağının babası, atası, özü və nəvəsinin həyatı Quba, Dərbənd xanlıqlarında yaşanmış ictimai-siyasi, qismən də mədəni hadisələr fonunda qələmə alınmışdır.
Əslində, bizim ədəbi ənənəmizdə az təsadüf edilsə və ya rastlanmasa da, Orta Asiya eposlarında baş qəhrəmanın hekayəsi – ömür tarixçəsi baba, ata, özü, oğul, nəvə xəttilə təsvir edilir, yəni bir soyun taleyi silsilə şəkildə təqdim edilir. T.Həsənli bu metodla, düşünürəm, Aşıq Tağının özündən əvvəl, sonra yaşamış insanların taleyi, ömrü fonunda, əslində, Dərbənd, Quba, Şamaxı, Gəncə, Ərdəbil, Amasiya və s. yerlərdə baş vermiş tarixi hadisələri, o dövrün görkəmli şəxsiyyətlərini, çarizmin yerlərdəki amansız siyasətinin yerli xalqların taleyinə faciəvi təsirlərini həm də sərgiləmək üçün gərəkli tutalqa olmuşdur.
Mütləq qeyd edilməlidir ki, roman tarixi hadisə və tarixi şəxsiyyətlərlə yanaşı, Dərbənddən Ərdəbilə, Tehrana, Gəncə, Amasiya və s. şəhərlərin coğrafiyası, etnoqrafiyası haqqında məlumat, adət-ənənə, dil və s. təsviri, tanıtımı baxımından zəngin məxəz kimi maraq doğurur. Romandakı hadisələrin vüsəti epik genişlik, romançılığa xas səbirli təhkiyə, təbiət təsvirləri, obrazların lirik, psixoloji aləmi diqqətlə izlənilir.
Aşıq Tağının Haqq aşığı olduğuna oxucusunu inandırmağa çalışan roman müəllifi epos qəhrəmanlarına xas, xarakterik olan buta alma, yuxugörmə, ürəyə damma-öncəgörmə kimi motivlərdən ustalıqla istifadə edə bilmişdir.
Romanın bir yerində müəllif yazır ki, kiçik Tağı uzun müddət yuxu yatır, nənəsinə yuxu gördüyünü söyləyir: “Nənə, yuxu gördüm, uzun bir yol gedirəm. Babamdan da qoca, ağ saqqallı bir kişi mənə dedi ki, oğul, qorxma, get oxu, ucadan oxu, qoy səsini hamı eşitsin, səsin səni qoruyacaq. Mən bilmədiyim, əzbərləmədiyim sözlər oxuyurdum...” (s. 38) babası Tağınını yadına salır ki... “Yadındadır, balaca olanda bir gecə tapılmadın, tapılanda dedin ki, ağ saqqallı, ağ donlu bir kişi mənə sazı uzadıb dedi ki, al çal, oğul, xalqını düz yola çağır...” (s. 73)
Aşıq Tağının ömür hekayəsinə həsr olunmuş kitabda epos ənənəsindən gələn digər motivlərə də sıx-sıx rast gəlinir. Belə motivlərdən biri baş qəhrəmanın ölümünü hiss etməsidir: “Tağı kədərlə dolmuş ürəyini sözlərlə boşalda bilməyəcəyini görüb, son dəfə yanıqlı bir nalə çəkərək oxudu... Molla Osmanı çağırtdırıb dedi: – Osman, mən də gedirəm... bu körpələri göydə Allaha, yerdə sənə tapşırıram... Bu sözlərdən sonra o, yerinə uzandı... bir neçə dəfə kəlmeyi-şəhadətini təkrarladı. Yuxuya gedirmiş kimi, gözlərini yumdu”. (s. 182)
Romanda epos, dastanlarımızda yer alan aşığın sınağa çəkilməsi motivindən məzəli bir şəkildə bəhrələnmə var: “Qudyalda toy məclisindən əvvəl qızlar aşıqla əylənib, onu sınağa çəkmək istəyirlər: – “Aşıq, bu, mənim nənəmdir, gəlsənə, ona bir tərif deyəsən?
Aşıq Tağı bu üz-gözünü qaraldan, çadraya bürünən qadını duruşundan, bədən quruluşundan nənəyə oxşatmır, hiss elədi ki, qız onu sınağa çəkir. Aşıq işini bildi, oxudu:
O hilal qaşların bəndəvanıyam,
Gözlərin məstanı üzdü canımı.
Əqlimi başımdan tarimar edər,
Baxdı yanı-yanı, üzdü canımı.
– Aşıq, mən bilməmişəm, nənəm belə gözəldir.
Aşıq Tağı çadralı qızın daha da büründüyünü görüb, oxudu:
Mən sevmişəm gözlərinin ağını,
Onunçun çəkirəm iştiyaqını.
Necə bulud kəsə Ay qabağını,
Yar oldu pünhanı, üzdü canımı...” (s. 78-79)
Çadrası açılanın, doğrudan da, nənə deyil, gözəl bir qız olduğu bəlli olur.
Romanı canlı, oxunaqlı edən məqamlardan biri də toylarda aşıqların deyişməsidir. Aşıq Tağının oğlunun məclisində aşıq Haşım və aşıq Orucun, elə Aşıq Tağının “Arvadların bəhsi”nə aid şeir ətrafındakı şeirləşmələri maraq doğurur:
Aşıq Haşım:
Adəm övladıyam, sayılar adım,
Ucaldar ərini ağıllı qadın.
Rəhmətlə anılar nəslim, övladım,
Ata-anama hörmətim var mənim.
Aşıq Oruc:
Mən bəlayam, yaxşılığım deyilməz,
Əskik etdim əri, adı sayılmaz.
Tay tayını tapar, heç vaxt ayrılmaz,
Şər böhtanlı soz-sohbətim var mənim.
Aşıq Tağı:
Tağı deyər, boş höcətdən hay olmaz,
Hər çirkindən yaxşılara tay olmaz.
Arvad pissə, kişisindən bəy olmaz,
Yüz də desə, aş-çörəyim var mənim. (s. 173-174)
Tahir Həsənlinin “Haqdan yanan çıraq” romanı, Xaltanlı Tağının yaşadığı dövrün şəxsiyyətləri, onların həyatı, fəaliyyəti, el qarşısında xidmətlərini bədii üslübda tanıtdırmaq yöndən də qiymətli məlumatlar sunmaqdadır. Molla Qasım, Abbasqulu ağa Bakıxanov, Şeyx Şamil, Molla Nur, Kürdəmirli Mövlanə İsmayıl Şirvani, həmin dövrdə Dərbənd, Quba, Şamaxı şəhərlərində yaşayan, mədrəsələrdə dərs deyən, el arasında böyük hörməti, nüfuzu olan Abdulla Əfəndi, Mirzə Əli Əfəndi, Əmir Əli kimi müəllim və üləmalar, Quba xanı Şeyxəli xan, Məhəmməd Yaraqlı və b. Çox maraqlı faktdır ki, mədrəsədə aşıq Tağı, Şamil (Şeyx Şamil), Məhəmməd, Həmzət, Abdulla kimi məşhur şəxsiyyətlərlə bir təhsil almışdır. Romanda aşıq Tağının Şeyx Şamillə bağlı maraqlı xatirələri də qələmə alınmışdır. Diqqətə çatdıraq ki, bu xatirələr nə qədər xəyal ürünü olsa da, müəllifin o coğrafiyadan olması, ağsaqqallarla, yaşlı ziyalılarla tanışlığı, eşitdikləri bu böyük şəxsiyyətlər haqqında yazdıqlarını həqiqət donunda təqdim etməsinə mötəbər tutalqa rolu oynamışdır.
Romanda Şeyx Şamilin çar Rusiyasına qarşı apardığı azadlıq mübarizəsinin yerli xalqlar arasında nə qədər dəstəklənməsi, o azadlıq mücahidinin parlaq həyatının müxtəlif dönəmləri, müridləri böyük sevgi, vətənsevərliliklə təsvir edilir. “Dərbənd Dağıstanının müxtəlif dillərdə danışan kəndlərinin əhalisi azadlıq eşqi ilə Şeyx Şamilin ətrafında birləşərək, azğın düşmənə qarşı cəsarət və mərdliklə vuruşurdu. Rusları dəfələrlə məğlubiyyətə uğradıb, iyirmi minlik qoşun yarada bilmişdilər...” (s. 98). “Şamil çox savadlı adamdır, böyük kitabxanası var” (s.99).
Şamilin adı ilə bağlı T.Həsənli maraqlı bir detalı da romanında nağıl edir. Qədim türk inanclarında, (nağıl, dastanlarımızda tez-tez rast gəldiyimiz) bir ailənin yeni doğulan uşaqları ard-arda dünyasını dəyişəndə sonradan doğulan uşağın əsl adını gizlədib, ona və ya tez-tez xəstələnən uşağa ikinci ad verərmişlər ki, Əzrayıl, pis ruhlar onu tanıya bilməsin... “Şamilin əsl adı Əli olub, uşaqlıqda ağır xəstələndiyi üçün adını dəyişib Şamil qoyublar (s. 99).
“Haqdan yanan çıraq” romanında Abbasqulu ağa Bakıxanovun təşəbbüsü ilə yaradılmış “Gülüstan” şeir məclisləri, orada iştirak edən həmin coğrafiyanın ünlü, yeni başlayan şairlərinin fəaliyyətləri xatırlanır. Eyni zamanda A.Bakıxanovun “Əmir Əli əfəndi ilə birlikdə Kəbə ziyarətindən qayıdarkən fani dünyanı tərk etməsi” yada salınır (s. 137).
“Abbasqulu ağa ilə birgə bir məclis təşkil etmişik. Adını da qoymuşuq: “Gülüstan”. Məlum olur ki, məclisin adı elə A.Bakıxanovun “Gülüstani-İrəm” tarixi əsərinə uyğun seçilib. “Eşitmiş olarsan, Abbasqulu ağanın bu yerlərin tarixinə aid qiymətli kitabı var: “Gülüstani-İrəm”. Biz tez-tez yığışıb dini, elmi mövzuda söhbətlər edirik” (s. 81).
Bu məclislərdə aşıq Tağı, Abdulla Əfəndi, Əmir Əli, Məhəmməd Yaraqlı, Mirzə Əli Əfəndi və başqaları şeirlərini oxuyardılar, fikirlərini bölüşərdilər. Romandan öyrənirik ki, belə məclislərin birində Abdulla Əfəndi aşıq Tağıya bir bükülü hədiyyə edir: “Tağı, bu kitabı sənə hədiyyə gətirmişik. Abbasqulu ağanın “Gülüstani-İrəm” əsəridir. Üzünü mən köçürmüşəm, bizdən yadigar olsun”(s. 126).
Romanda dövrlə, dövrün tarixi, ədəbi şəxsiyyətləri, hadisələri ilə bağlı maraqlı, diqqətəlayiq məqamlar boldur. Oxucularda maraq yaradacaq bir detalı da təqdim etmək yerinə düşər. Dərbənddən Şamaxı ellərinə qədər məşhur olan Molla Nur haqqında romanda çox dəyərli məlumatlar yer alır. Müəllif onun dürüst, qoçaq, ədalətli, əliaçıq olduğunu sərgiləyən əhvalatlarla da oxucunu tanış edir. Onu, on qızıla satan Bağırı, tapançasına qızıl pul qoyub öldürməsi, Təngə dərəsində Molla Sadığı ifşa edərkən onun dondan-dona düşməsi, rus yazıçısı Bestujev-Marlinski ilə görüşməsini maraqlı dillə nağıl edir, qeyd edir ki, bu hekayələr indiyə qədər xalqın yaddaşında yaşamaqdadır (s. 117).
Maraqlıdır ki, yazıçı, Molla Nurla Tağını da əsərində qarşılaşdırır. Çar hökümətindən gizlənən Molla Nur sevimli xanımı Gülşadla dağlarda gizlin yaşayırlar: “Al bu xəncəri, məndən sənə yadigar olsun. Bunu mənə bir azadlıqsevər rus yazıçısı vermişdi... Qoy bu xəncər həmişə bizim görüşümüzü xatırtlatsın” (s. 120).
Məlum olur ki, vaxtilə Molla Nur Bestujev-Marlinski ilə görüşmüş, yazıçı, onun haqq mücadiləsini dəstəkləməyin nişanəsi kimi, ona gözəl bir xəncər bağışlayıbmış. Molla Nur da həmin xəncəri o dövrdə aşıqlığı ilə ətraf bölgələrə səs salan, hörmət qazanan aşıq Tağıya ərməğan edir. Həmin görüşdə aşıq Tağı Molla Nurun həyat yoldaşı Gülşad xanımı belə tərif edir:
“Başına döndüyüm, a Gülşən xanım,
Can içində cana vermərəm səni.
Yığsalar dünyanın varın, dövlətin,
Qoysalar bir yana, vermərəm səni.
– Aşıq, dediklərin düzdür, amma Gülşən yox, Gülşad xanım. Eybi yox, davam elə.
Dağlar maralısan, düzlərə ceyran,
Ordubad, Naxçıvan boyuna qurban.
Dəmirqapı Dərbənd, Şamaxı, Şirvan,
Küllü Dağıstana vermərəm səni. və s. və i. (s. 122, 123)
Aşıq Tağının yaradıcılığından gözəl örnək olan bu qoşma nümunəsi aşığın xalq yaradıcılığına, dastanlara bələdliyini, el ədəbiyyatından yaradıcı bəhrələndiyini sübut edir. Bu yerdə “Vermərəm səni” rədifli qoşma “Koroğlu” eposunda Qıratın tərifi səhnəsini yada salır.
Romanda önəmli tarixli şəxsiyyət olan Kürdəmirli Mövlanə İsmayıl Şirvani haqqında məlumat da dəyərlidir. Çar Rusiyasının sürgünə məcbur etdiyi böyük şəxsiyyət Türkiyəyə köçmək, sonra da Almaniyada yaşamaq zorunda qalır. Tahir Həsənli, “Mövlanə Şeyx İsmayıl Siracəddin Şirvanini, İslam tarixində fəlsəfi fikrin formalaşmasında mühüm rol oynamış, Nəqşibəndiyyə məktəbini təlim edən ilk Şeyx” kimi təqdim edir (səh. 134).
Aşıq Tağının Amasiyaya gəlib, bu böyük düşüncə adamı ilə görüşmə səhnələri romanın ən yaddaqalan hissələrindən biridir. Məlum olur ki, Qafqaz canişini Yermolov, Şeyxin özünü, sayı günbəgün artan müridlərini Rusiyanın ucqarlarına, digər ölkələrə sürgün etmişdir. Şeyxin dililə yazıçı oxucusuna belə bir fikir də təlqin edir ki, müridizm proqramı, əslində, Nəqşbəndiyyə təriqəti əsasında yaradılmışdır. (səh. 136).
Romandan bəlli olur ki, Xaltanlı Tağını – aşıq Tağını yetişdirən mühit, tarixi-siyasi hadisələr, ədəbi-tarixi simalar, səyahət etdiyi diyarlar əlbəttə ki, onun dünyagörüşünün, ədəbi zövqünün formalaşmasında əsas göstəricilərdəndir. Aşıq Tağı kimdir? Özü belə deyir ki, “mənim atam türk, anam tatdır” (s. 147). O, mollaxana təhsili ilə kifayətlənməyib, dövrünün, bölgənin ən ünlü mədrəsəsində dini təhsillə yanaşı, dünyəvi fənləri mükəmməl mənimsəyib. Molla Qasımı sevib, əsərləri ilə tanış olub, hətta aşıq şeirlərini onun təsiri ilə yazdığını söyləyənlər də var. Dövrünün elm adamı, nüfuzlu şəxs Abdulla əfəndi Tağıya deyir ki: “Tağı, səndə Molla Qasımın təsiri də görünür.” (s. 127)
Əsərdə yazıçı, Tağının dili ilə, Şirvan aşıq mühitini – onun nümayəndələrini tanıdığını, Şirvan aşıq ənənələrindən bəhrələndiyini yazır. “Mən və bizdən əvvəl fəaliyyət göstərmiş şirvanlı Dədə Kərəm, Dədə Yedgar, Mövlanə Şirvani, Sədi Şirvanlı, Ağahəsən Pirsaatlı, Sübhan xan Alpanlı və başqaları da Molla Qasım ənənələrini yaşatmışlar” (s. 129). Yəni dolayısıyla aşıq Tağı da Şirvan aşıq mühitindən, məktəbindən su içmiş, o ənənələr üzərində boy atmışdır:
Hanı mülkün, hanı malın,
Hanı etdiyin xəyalın?
İndi necə keçir halın,
Təki-tənha bu mənzildə?
Kimi alim, kimi hafiz,
Kimi xətib, kimi vaiz,
Kimi müxlis, qəlbi təmiz,
Pak müsəlman bu mənzildə (s.128).
Yeri gəlmişkən, oxucuların diqqətinə çatdırım ki, dəyərli müəllim, ziyalı və araşdırmaçı Tahir Həsənlinin “Xaltanlı Tağı” adlı monoqrafiyası da var. Bu məlumatı professor Ramazan Qafarlı həmin kitaba yazdığı Ön sözdə vurğulayır.
Tahir Həsənli və professor R.Qafarlı da təsdiq edir ki, aşıq Tağı – (XVIII əsrin sonları – XIX əsrdə) Qubada doğulub (1776-1890), fəaliyyət göstərmiş, orada da vəfat etmişdir. “Şirvan aşıq məktəbinin qurucusudur.” Romandan yuxarıda sitat gətirdiyim mətndən də bəlli olduğu kimi, Şirvan diyarında – Dəmirqapı Dərbənddən Gəncə qapılarınadək böyük bir coğrafiyada uzun əsrlər aşıqlar mövcud olmuş, xalq içində tanınmış, sevilmişdir.
Ən azından Molla Qasımı xatırlamaq, onun təsiri ilə çoxsaylı Şirvan aşıqlarının yetişdiyini yada salmaq vacibdir. T.Həsənli də, Xaltanlı Tağının Molla Qasımın ənənəsindən yararlandığını, əsərlərinə təsirinin böyük olmasını iftixarla söyləyir. Deməyim onda ki, Xaltanlı Tağıya qədər artıq Şirvan aşıq məktəbi – mühiti (bilirəm fərqli məvhumlardır – X.B.) mövcud idi. Olanı yenidən inşa etmək necə ola bilər? Əlbəttə, əsrlərlə mövcud olmuş və var olan Şirvan aşıq məktəbinin görkəmli, istedadlı nümayəndələrindən biri də elə aşıq Xaltanlı Tağıdır. Aşıq şeirinin əllidən artıq növündə istedadını sınayan aşıq Tağı bu məktəbin gəlişməsində, yaşamasında, mövzu baxımından yenilənməsində dəyərli əmək sərf etmişdir. Aşıq Tağının qoşmalarının daha çox yaşadığı Quba və ətraf bölgələrdə yayğın olduğunu, sevildiyini vaxtilə folklorşünas alim professor Azad Nəbiyev, ayrıca aşıq Xaltanlının həyatı, yaradıcılığına elmi iş həsr etmiş folklorşünas Ağalar Mirzə də qeyd etmişdir.
Doğma dili – Azərbaycan dili kimi, tat, ləzgi dillərini də mükəmməl bilən aşıq Tağı əsərlərini Azərbaycan türkcəsində qələmə almışdır. Bir çox şeirlərində ləzgi, tat sözlərindən də istifadə etmişdir. Romandan aydın olur ki: “Babası türkcə, nənəsi ləzgicə, anası tatca şeirlər öyrətməyə çalışırdılar... Tağı çətinlik çəkmədən öyrənirdi” (səh. 36).
Yeri gəlmişkən, romanda, Dərbənddən Şamaxıya qədər əhalinin ortaq danışıq dilinin Azərbaycan dili olduğunu yazıçı qeyd edir: “Dağlıların müxtəlif dillərdə danışmalarına baxmayaraq, hamı bir-biri ilə türkcə ünsiyyət qururdu” (səh. 99). Şamil (Şeyx Şamil – X.B.), Həmzət, Abdulla və b. ünlülərin təhsil aldığı mədrəsədə şeir məclisləri keçirirdilər. Tağı da aşıqsayağı şeirlərini söyləyərdi. Mədrəsədə ümumi anlaşma dili kimi türkcədən istifadə olunurdu. Şeirlər daha çox türk dilində söylənilirdi (səh. 53).
T.Həsənlinin romanı XIX əsr Azərbaycanın, əsasən, şimal coğrafiyasının tarixi, etnoqrafiyası, mədəniyyəti, əhalisi haqqında müəllifin əldə etdiyi məlumatların, oxuduqlarının daha çox bədii təxəyyülüdür. T.Həsənli romanında Aşıq Xaltanlı Tağının səyahət coğrafiyası xəttilə Amasiya, Həştərxan, Dərbənd, Ərdəbil, Gəncə, Şamaxı şəhərlərinin tarixi, mədəniyyətinin dövrü üçün durumunu nağıl edir. Ərdəbili belə canlandırır: “Ərdəbilin bazar meydanının qarşısında yerləşən Şeyx Səfi türbəsi uzaqdan öz gözəlliyi, əzəməti ilə diqqəti cəlb edirdi... türbənin fasadının nəfis kaşı işləmələrlə bəzədilməsi, bəzəkli baş tağları və daşlarla döşənmiş hovuz, səkkizbucaqlı məscid, onun yanındakı Şeyx Səfi türbəsini görəndə Tağını anlaşılmaz bir hiss bürüyürdü. ... Məscidə bitişik “Çinixana”dakı zəngin kitabxana, dövründə çox məşhur idi. Üç əsr əvvəl toxunmuş və böyüklüyü, gözəlliyi ilə bərq vuran “Şeyx Səfi” xalçası Tağını heyrətləndirdi” və s. və i. (səh. 142; 149).
Aydındır ki, müəllif roman qəhrəmanı aşıq Tağının dili, gözü ilə Ərdəbilin tarixi, dəyərli memarlıq incisi olan Şeyx Şəfi məqbərəsini, xalçasını bir daha, bir daha oxucusunun yadına salır.
Romanda Həştərxan şəhərinin tarixi ilə bağlı məlumatlar da maraq doğurur: “Üç yüz il əvvəl (aşıq Tağı 1800-cü illərdə Həştərxanda olub, yerlilərdən bu məlumatları toplaya bilib) ruslar tərəfindən işğal olunmuş bu vilayət uzun müddət Həştərxan xanlığı olmuşdur. İşğaldan sonra da hakimiyyət tatarlarda olmuşdur... Hələ 500 il əvvəl indiki şəhərin yaxınlığında tatar kəndi Hacı Tərxan olmuş, ticarətin genişlənməsi kəndi böyük şəhərə çevirmişdir. Hacı Tərxan da gəlmələrin dilində Həştərxan kimi səslənmişdir” (səh. 87).
Aşıq Tağı istər aşıqlığı, istər digər işləri ilə bağlı dəvət edildiyi, yolu düşdüyü şəhərlərdə olarkən, o yörələrin tarixi və mədəniyyəti ilə maraqlanmış, öyrənmiş, yeri gələndə şeirlərində vəsf və təsvir etmişdir:
“Şirvanın şöhrəti, şirin dili var,
Şəkinin mancanaq mədaxili var.
Salyanın aləmə bəlli kürü var,
Suda cələ qurur, ilişir heyvan...
Hər yerdə sayılır Gəncənin daşı,
Qarabağın çayı, çörəyi, aşı,
Zübtədün əyan, gələndə mehman”. (s. 133)
Və ya Qubanı belə vəsf edir:
Xaliq xəlq edəndə cümlə-cahanı,
Xoş yaradıb bu torpağı, nə gözəl!
Dəlisov çayları, şərbət suları,
Çəməni, çölləri, dağı nə gözəl! (s. 171).
Romanı oxuyarkən oxucunun sürəkli qarşılaşdığı məqamlardan biri də obrazların dilində bolluca yer alan atalar sözləri və məsəllərdir. Bir cəhəti xatırladım ki, yazıçının obrazları istər türk, ləzgi, tat, tatar olsun, Azərbaycan folkloruna xas atalar sözləri və məsəllərlə danışırlar, bu elementlər romanın dilini bəzəyir, hadisələrin düzgün qavranılmasına yardımçı olur:
“Qızı özbaşına qoysan, ya halvaçıya gedər, ya zurnaçıya”, “Könül sevən göyçək olar”, “Suyun lal axanı, adamın yerə baxanı”, “Axmaq küçük qaysamadan pay umar”, “Qız ağacı, qoz ağacı, hər gələn bir daş atar, gedər”, “Özgə danası saxlayanın çatısı əlində qalar”, “Sən saydığını say, gör fələk nə sayır”, “Yetimə bir verərsən, bir də dilər, yatmağa yer də dilər”, “Qız yükü, duz yükü”, “Alimin yuxusu cahilin ibadətindən xeyirlidir, deyiblər”, “Mollanınkı vayla, aşığınkı toyla, deyiblər”, “Gəlin ocağa, dana bıçağa”, “Səhərin qızartısı axşama vaydır, axşamın qızartısı sabaha toydur, deyiblər”, “Qorxaq gündə yüz yol ölər, igid ömründə bir yol”, “Min dərd varsa, min bir dərman da var”, “Ərlə arvadın torpağı bir yerdən götürülür”, “Su çanağı suda sınar”, “Taylı tayın tapmasa, günü ah-vayla keçər”, “qonağı olmayan evin bərəkəti olmaz”, “Allahsız yerdə otur, böyüksüz yerdə oturma”, “Yüz fikir bir borcu ödəməz” və s. və i. kimi onlarla xalq deyim və hikmətli sözləri roman boyu mətni maraqlı, oxunaqlı edir.
Romanda eyni zamanda el adət-ənənələri – toy, qız bəyənmə, elçilik, nişan, xına, gəlin aparma, üzəçıxma və s. və i. rəngli, maraqlı səhnələrlə təsvir edilmişdir. Bu mərasimlərin diqqətçəkən mühüm xüsusiyyəti, o bölgələrdə yaşayan dil ayrılığı olmasına rəğmən xalq adətlərinin, xeyir-şər məclislərinin eyni format və məzmunda olmasıdır: “Şirinçaylar süfrəyə gətirildi... tərkibi, rəngi müxtəlif olsa da, qarışandan sonra ayrılması mümkün olmayan bir hala gətirib içərək bu qohumluğu bir daha şirinliklə qəbul etdiyini bildirdi” (s. 68).
Gəlinin bəy evinə gətirilməsindən sonra “Üzəçıxdı”, il tamamında gəlinin ata-anasının “Ayaqaçdı” süfrəsi ilə qonaqlanması kimi rəmzi, amma mənalı əxlaq yükü daşıyan ailə sisteminin təsiri və təbliği razılıq doğurur. Gəlinin ata-anasının da bu evə bir il tamamında gəlişi, yeni gəlinin yeni gəldiyi evə uyuşması, uyğunlaşması üçündür (s. 69).
Ailədə yenidoğulan uşaqla bağlı qurban kəsilib, qohum-qonşuya paylanması, uşağın yeddisi çıxan günü, evin ağsaqqalının – babanın ad qoyması kimi el adətləri sadə, amma ehtiramla nağıl edilir. XIX-XX əsrin əvvəllərinə qədər toylarımızın bəzəyi olan bəy süfrəsinin açılması, pəhləvanların güləşməsi, igidlərin at yarışına çıxmaları ötən-keçən milli toylarımızın əks-sədaları kimi canlandırılır.
Toyların dəm-dəsgahla keçirilməsi romanda geniş təfərrüatla təsvir edilməkdədir: “Yeyib-içib doyan adamlar gecə, aşıqdan dastan dinləməyə yığışmışdılar. Həyətin bir tərəfində... palaz, xalça atıb qadınlar, kiçik uşaqlar əyləşmişdilər. Aşıq Xaltanlı Tağı sazı qoltuğunda məclisə girdi... üzünü ağsaqqallara tutub salamlaşdı” (s. 104).
Müəllif Tahir Həsənli qeyd etdiyim kimi, milli toy adət-ənənələrimizin ən kiçik detallarını, ritual-mərasimlərini böyük həvəs, səbirlə oxucusunun diqqətinə çatdırmağa, yada salmağa, köklərimizi unutmamağa səsləyir, bir növ dünənlə bu günə körpü olmaq missiyasında çıxış edir.
Romanda aşıqların toylarda dastan söyləməsi, toyda sazəndələrə nisbətdə aşıqlara xüsusi önəm verilməsi diqqətdən yayınmır. Aşıqların yarışması, sınağa çəkilməsi, bir gəncin aşıqlığa addımında kamil aşıqlardan xeyir-dua alması da yada salınır. Maraqlı detal kimi T.Həsənli, Tağı Xaltanlının 70 yaşlarında ikən oğlu Sədinin adına “Sədi və Güllü” dastanını bağladığını diqqətə çatdırır (s. 176). Romanda Xaltanlı Tağının oğlu Sədiyə kömək məqsədilə Şeyx Şamilə məktub formasında yazdığı şeir də, fikrimcə, dəyərli örnəklərdəndir:
Sahibi-dövlətsən, əhli-səxavət,
Qurbanı olduğum, Şamil əfəndi.
Sərdarı-vilayət, əhli-qazavat,
Nəcabətli sultan, Şamil əfəndi.
Dilin zikirdədir, töhfi-taətdə,
Həmi mərifətdə, həm nəcabətdə,
Şəri-şəriətdə, ürfü-adətdə
Olmaz sənin kimi kamil, əfəndi (səh. 109).
Beləliklə, romandan alınan əhəmiyyətli sonuc odur ki, bir ailənin timsalında – baba – Mövlamqulu, oğul İsmayıl, nəvə – Tağı (aşıq Tağı Xaltanlı); nəticə – Sədi; kötücə – kiçik Tağı – yazıçı, XVIII-XIX əsr Azərbaycanın Şirvan mahalının əsasən şimal bölgələrindəki kəndlərin, əhalinin yaşamını, o dövrün siyasi, ictimai, mədəni hadisələri fonunda ustalıqla qələmə almışdır. Çar Rusiyasının yerlərdəki işıqlı, savadlı, nüfuzlu ailələri, adamları min bir bəhanə ilə məhv etməsi, sürgünlərə göndərməsi və el içində irticaya qarşı yaradılan xalq etirazlarının, üsyanların, baş verməsini diqqətə çatdırır. O dövrün nəinki Dağıstan ərazisində, ümumən çar imperiyasının sınırları daxilində bu üsul-idarəyə qarşı uzun illər mübarizə aparan, geniş etirazçıları, üsyançıları əhatə edən möhtəşəm Şamil hərəkatı, onun qəhrəman müridlərinin xatirəsinin, igidliklərinin anılması da romanın dəyərli məziyyətlərindəndir. Bu coğrafiyada iç-içə yaşayan, müxtəlif dillərdə danışıb bir dinə tapınan millətlərin xeyir-şərdə, mübarizələrdə yumruq kimi birləşmələri, qız alıb, qız vermələri, qaynayıb-qarışmaları, özəlliklə canlı hadisələr, obrazlar timsalında qələmə alınmışdır.
Dəyərli müəllim, gözəl ziyalı, yazar Tahir Həsənlinin Şirvanlı – Xaltanlı Aşıq Tağıya həsr etdiyi “Haqdan yanan çıraq” romanı yuxarıda sadaladığım dəyərli məziyyətlər və “Bir əlimdə sazdır, birində qələm”, deyən Xaltanlı Tağını tanıtmaq, yaşatmaq baxımından dəyərli bədii əsərdir.
