PREZIDENT İLHAM ƏLIYEV

AŞIQ SƏNƏTİ BİZİM MİLLİ SƏRVƏTİMİZDİR, MİLLİ SƏNƏTİMİZDİR!
PREZİDENT İLHAM ƏLIYEV

Qərbi Azərbaycan – aşıqlar yurdu

Türk xalqlarının milli-mənəvi zənginliyində Qərbi Azərbaycanın bir mədəniyyət ocağı olaraq rolu böyükdür. Bu qədim yurd yerlərimiz ucu-bucağı görünməyən bir rəngarəngliklə səciyyələnir. Əfsanə, rəvayət, nağıl, dastan, atalar sözü, məsəl, tapmaca, mərasim folkloru, etnoqrafik əsrarəngizlik səviyyəsində Qərbi Azərbaycanın tarixi-mədəni yaddaşı mükəmməldir.

Aşıq yaradıcılığı bu möhtəşəmliyin ana axarını müəyyənləşdirməklə, həm də onun mədəniyyət kodu olaraq etnopo­tensiya səviyyəsində yaranış və ötürülmə formulasını diqqət önünə gətirir. Azərbay­can Aşıqlar Birliyinin bu yaxınlarda geniş ictimaiyyətə təqdim etdiyi “Qərbi Azərbay­can aşıqları (poeziya antologiyası)” kitabı bunun göstəricisidir. 

Ümumiyyətlə, son dövrlərdə Azərbay­can Aşıqlar Birliyinin bir-birinin ardınca nəşr olunan “Ozan-aşıq ensiklopediyası” (iki cilddə), “Aşıq deyişmələri”, “Aşıq təc­nisləri”, “Aşıq gözəlləmələri”, “Aşıq Ələs­gərlə bağlı dastan-rəvayətlər”, “Aşıq diva­niləri və müxəmməsləri”, “Ustad nəfəsli saz-söz ərməğanı” və s. kitabları qədim milli varlığımızın təsdiqi kimi dəyərlidir. “Qərbi Azərbaycan aşıqları (poeziya an­tologiyası)”nın giriş yazısında bu məqam xüsusi olaraq vurğulanır. Xatırlanır ki, ozan-aşıq mədəniyyətinin mühüm bir qanadı tarixən indiki Qərbi Azərbaycan mahallarından boy göstərib. İrəvan, Zən­gəzur, Göyçə, Dərələyəz, Ağbaba, Qa­raqoyunlu və Dərəçiçək-Loru-Pəmbəkdə 100 illər boyunca ustad sənətkarlar, az­man aşıqlar dilimizin, ruhumuzun, mədə­niyyətimizin güc-qüdrətini Azərbaycan və oğuz-türk dünyası boyunca yaşadaraq şöhrətləniblər. Qərbi Azərbaycanın mad­di və mənəvi atlası bütün parametrlərdə arxaik qatdan üzübəri gələn proseslərin zənginləşməsinə, etnik müəyyənliyin bir normativ olaraq prinsipləşməsinə bağla­nır. 

Qərbi Azərbaycan aşıqları şeir an­tologiyası ayrı-ayrı aşıq mühitləri və ocaqları səviyyəsində tarixi axarın mən­zərəsini bütün gücü ilə əks etdirmək təsəvvürünə xidmət edir. Coğrafi ərazi olaraq on doqquzuncu yüzilliyin başlan­ğıcından bu yana imperiya siyasətinin tendensiyalı yanaşmaları ilə üzləşən bu region türkün qədim mədəniyyət mərkəz­lərindən biri kimi özündə çox mətləblərə işıq tuta bilmək gücündədir. Regionun tarixi abidələri, qayaüstü yazılar, müxtəlif daş heykəllər, sərdabələr, coğrafi adlar və onların ehtiva etdiyi məzmun bunun bariz nümunəsidir. 

Azərbaycan Aşıqlar Birliyinin gördü­yü gərəkli iş həmin zənginliyin bir başqa mənzərəsidir və daha çox faktura ilə diqqət önünə gəlir. 

“Qərbi Azərbaycan aşıq mühitləri” başlığı altında antologiyanın bir araya gətirilərək nəşri folklorşünaslıqda ilk ad­dımdır. Düzdür, Göyçə, Dərələyəz aşıq mühitləri ilə bağlı müəyyən toplular nəşr olunaraq geniş auditoriyaya çatdırılmış­dır. Və müəyyən sənətkarların şeir toplu­ları ayrı-ayrı zaman kəsiklərində işıq üzü görmüşdür. Mühitin ümumi aurası, sənət ənənəsi haqqında Əməkdar elm xadimi, professor M.Qasımlı konseptual təhlillər aparmışdır. Bu toplu isə özlüyündə son­rakı araşdırmalar üçün davamlı qaynaq funksiyasını yerinə yetirir. 

Folklorşünas alimlər – Əməkdar elm xadimi M.Qasımlı, prof. M.Allahmanlı, Əməkdar mədəniyyət işçisi M.Nəbioğ­lu və dosent A.Məmmədlinin fədakarlı­ğı sayəsində geniş ictimaiyyətə təqdim olunan yeni toplu ilk dəfə olaraq əhatəli­liyi və mühitləri bir araya gətirmək cəhdi ilə mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Burada əksini tapan bir sıra sənətkarların adları müəyyən folklorşünasların təhlillərində xatırlanmalarla diqqət önünə gəlsə də, bir qismi haqqında, demək olar, elə bir bilgi də yox idi. Hətta mühit timsalında da bu vəziyyət özünə yer alır. Məsələn, İrəvan aşıq mühiti, Zəngəzur aşıq mühiti, Dərə­çiçək-Lori-Pəmbək aşıq mühiti bunun örnəyidir. Çar Rusiyasının Azərbaycanı işğal etməsi ilə başlayan tənəzzül bu və ya digər şəkildə bu mühitlərin bir mə­dəniyyət ocağı olaraq tədrici səviyyədə sıradan çıxarılmasına yönlənmişdi. So­vetlər dönəmində bu məkrli siyasət daha kəskin, həm də nümayişkaranə şəkildə aparılmışdır. 

Aşıq yaradıcılığı ayrı-ayrı mühit və şəxsiyyətlərin timsalında həmin proses­ləri izləmək və ümumiyyətlə, toplumun tarixi yaşam tərzini əks etdirmək baxı­mından dəyərli qaynaqdır. Mühitin qaynar söz axarı və kitabdakı İrəvan aşıq mühiti timsalında verilən bilgilər zaman-zaman böyük itkilərin də yaşandığını diqqət önünə gətirir. Dədə Gözlü, Dədə Heykəl, Dədə Qürbət kimi ustadlar yetirən İrə­van aşıqlığı 20-ci yüzilliyin əvvəllərindən öləzimələrlə, aşıqlıq timsalında sıradan çıxma ilə səciyyələnib. İctimai-siyasi mü­hitin məkrli tendensiyası 19-cu əsr boyu müxtəlif aspektdə aşınmaları qaçılmaz etmişdi. “Qərbi Azərbayan aşıqları” anto­logiyası da sərgilədiyi mənzərə ilə bunu nümayiş etdirir. Zəngəzur, Qaraqoyunlu, Dərəçiçək-Lori-Pənbək aşıq mühiti timsa­lında bu təsəvvürü faktlaşdırır.

Göyçə, Dərələyəz və Ağbaba mühit­ləri timsalında görülən işlər, sənətkarlarla bağlı bilgilər həm də sistemli təhlillər üçün əsaslı material verir. Son dövrlərdə ay­rı-ayrı bölgələrlə əlaqədar işıq üzü görən antologiyalar, məsələn, “Göyçə folklor antologiyası”, “Ağbaba folklor antologi­yası”, “Dərələyəz folklor antologiyası” və s. geniş müstəvidə prosesin dönməzliyini diqqət önünə gətirir. Tarixçilərin, dilçilərin, folklorşünasların, etnoqrafların, musiqişü­nasların gördüyü gərəkli işlər özlüyündə həmin coğrafi bölgəyə, qədim sakinlərin öz dədə-baba yurdlarına qayıdış konsep­siyasını strateji xətt olaraq səciyyələndirir. “Qərbi Azərbaycan aşıqları” antologiyası da həmin mühitlərə həssaslığın örnəyi olaraq meydana çıxmışdır.

“İrəvan çuxuru”, “Göyçəgülü”, “Dərələyəz gəraylısı”, “Cəlili”, “Ağbaba gözəlləməsi” və bu sıradan olan başqa möhtəşəm saz havaları milli-tarixi dü­şüncə və yaddaşımızı oyaq saxlayan çox mühüm, vacib qaynaqlardır. Çünki bu ha­vaların melodik ruhu kimi, adı – toponimik ovqatı da bizi Qərbi Azərbaycanımıza – İrəvanımıza, Zəngəzurumuza, Dərələyə­zimizə, Göyçəmizə, Vedibasarımıza səs­ləyir, oradakı dağın-daşın, yer-yurd ətrinin bizim könlümüzdəki, damarlarımızdakı tarixi-genetik dalğalanma ilə dopdoğma olduğundan xəbər verir. 

Miskin Abdal, Ozan Heydər, Ozan Cəlil, Ozan İbrahim, Xəstə Hasan, Qa­rani, Ululu Kərim, Şenlik Çıldırlı, Çorlu Məhəmməd, Ağ Aşıq, Aşıq Alı, Məhər­rəm Alçalı, Ağkilsəli Musa, Əsəd Rzayev, Məhəmməd Rzayev, Sadıq Sultanov, Ço­bankərəli Aşıq Cəfər, Sallı Aşıq Cəlil, Aşıq Qəhrəman və s. ayrı-ayrı sənətkarlar timsalında özünü göstərən sənət ənənəsi Qərbi Azərbaycan aşıqlığının mədəniy­yətə verdiyi əvəzsiz töhfələrdir. Bütünlük­də, bunlar tarixi axarın aşıqlıq timsalında sərgilədiyi mənzərədir və əvəzsiz nəsnə olaraq yaddaşlarda qorunmaqla gedilə­cək yolun dönməzliyinə həssaslığı nüma­yiş etdirir. 

Mənsurə İSMAYILOVA,
Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin dosenti

https://www.xalqqazeti.az/az/medeniyyet/178949-qerbi-azerbaycan-asiqlar-yurdu